Πανθεϊσμός, Αρχαίος

  • Αρχαίος ελληνικός πανθεϊσμός

    Οι περισσότεροι φιλόσοφοι προ του Σωκράτη ακόμη και σε περιπτώση που
    μιλούσαν για Θεό ή και σπάνια για Θεούς , εννοούσαν μάλλον το Θείον
    (lat. Divinum) ως κάτι το αφηρημένο και αιώνιο, χωρίς αρχή και τέλος
    και ως αιτία όλων των υπαρχόντων ( Θαλής, Αναξίμανδρος, και Πυθαγόρας )
    .Ο Αναξίμανδρος έχει πέραν τούτου 2400 χρόνια προ του Δαρβίνου
    διατυπώσει το εξής συγκλονιστικό : «Εξ αλλοειδών ξώων ο άνθρωπος
    εγεννήθη» (Αναξιμάνδρου, Απόσπ. 12, 10, Diels ). Αυτό εκφράζει υλιστική
    κοσμοαντίληψη par excellence.

    Ο Ξενοφάνης ήταν ο πρώτος φιλόσοφος, ο οποίος εστράφει κατά των
    ανθρωπομόρφων θεών και διετύπωσε στην εποχή του παγανισμού την
    ενδιαφέρουσα άποψη, ότι υπάρχει μόνον ένας μη αθρωπόμορφος θεός, ο
    οποίος εκτός τούτου είναι ακίνητος.

    Με χαρίεντα τρόπο έχει λοιδορήσει τους πολυθεϊστές : «Για τους
    Αιθίοπες είναι οι θεοί τους μελαψοί και με μικρές μύτες , για τους
    Θράκες είναι οι δικοί τους γαλανομάτες και ξανθοκόκκινοι» ( Clemens
    Alex., Strom.VII 22, 1=DK 21 B 16 ) και το διεθνώς πασίγνωστο : Εάν τα
    βόδια και τα άλογα είχαν χέρια για να ζωγραφίσουν και να δημιουργήσουν
    έργα, τότε θα ζωγράφιζαν τους θεούς και θα κατασκεύαζαν αγάλματα των
    θεών κατά την ίδια τους μορφή, τα άλογα άλογα και τα βόδια επίσης βόδια
    (ελεύθερη μετάφραση), (Clemens Alex. Strom. V 109, 3=DK 21 B 15 ).Aπό
    αυτά απορρέει το συμπερασμα ότι ο Ξενοφάνης μπορεί να χαρακτηρισθεί
    μάλλον ως μονοθεϊστής.

    Ο Αναξιμένης θεωρούσε πανθεϊστικά τον αέρα ως απαρχή των πάντων :
    «Από αυτόν προέρχεται, αυτό που γίνεται, αυτό που είναι και αυτό που θα
    γίνει, επίσης οι θεοί και το θείον» ( Hippolytos ,Ref. 1 7 1 = DK 13 A
    ). Ο Εμπεδοκλής, ο Αναξάγορας και ο Ηράκλειτος έχουν προσδιορίσει το
    θείον τελικά ως λόγο ή ως σοφία. Οι ειδικοί φιλόσοφοι ( Ιδέ Lexikon der
    Alten Welt, hrsg. von Carl Andresen et alt., Band 2, Düsseldorf 2001,
    S.1263 και H. Seidel, Von Thales bis Platon, Berlin 1980, S. 72)
    ερμηνεύουν τον Ηράκλειτο υπό το πνεύμα του πανθεϊσμού. Αυτή η αξιολόγηση
    βασίζεται πρωτίστως στην άποψή του, ότι στην ουσία η αρχή της
    μεταλλαγής με σύμβολο το πυρ είναι ο φυσικός νόμος του σύμπαντος και
    εκτός τούτου ότι «ο θεός είναι : ημέρα νύχτα, χειμώνας καλοκαίρι,
    πόλεμος ειρήνη…» (Iππόλυτος, Ref. IX 10,8 = DK 22 B 103) .

    Εχουμε διαπιστώσει, ότι ο μεγάλος υλιστής φιλόσοφος Δημόκριτος( η
    χριστιανική θεολογία τον αγνοεί όπως και τον Επίκουρο ) και ο ποιητής
    Πίνδαρος είχαν παρόμοιες πανθεϊστικές αντιλήψεις. Ο Δημόκριτος ονόμαζε
    π.χ. το πνεύμα υπό την μορφή του πυρός ως θεό (Aetios, 1, 7, 16 ) και ο
    Πίνδαρος είπε « Τί είναι ο Θεός ; Ο,τι είναι το παν» ( Πινδάρου, Απόσπ.
    129, Bowra). Πανθεϊστικές τάσεις διαπιστώνουμε και στον Ξενοφώντα : « Το
    θείον ότι τοσούτον και τοιούτόν εστίν ώσθ άμα πάντα οράν και πάντα
    ακούειν και πανταχού παρείναι και άμα πάντων επιμελείσθαι» ( Ξενοφώντα,
    Απομν. Α, ΙV, 18, « Το θείον είναι τόσο μεγάλο και τέτοια είναι η δύναμή
    του, ώστε συγχρόνως τα πάντα βλέπει, τα πάντα ακούει, παντού είναι
    παρών και συγχρόνως φροντίζει για όλα» ). Εγείρεται το εύλογο ερώτημα, έάν το χριστιανικό “πανταχού παρών και τα πάντα πληρών” είναι παραλλαγή ταυτής της έκφρασης του Ξενοφώντα.

    Είναι εντυπωσιακό που ο Δημόκριτος ήταν στην ιστορία της φιλοσοφίας ο
    πρώτος , ο οποίος σκεπτόμενος σύμφωνα με την αιτιολογική αρχή έχει
    επισημάνει, ότι οι πρώτοι άνθρωποι δεν ηταν σε θέση να καταλάβουν, ποιά
    ήταν η αιτία για τα επικίνδυνα φυσικά φαινόμενα, όπως τις αστραπές και
    τις εκλείψεις του ηλίου και έχοντας μεγάλο φόβο πίστεψαν ότι η κινητήρια
    δύναμη για όλα αυτά ήταν θεϊκά όντα (Sextus Empiricus, Gegen die
    Wissenschaftler 9, 24 ).

    Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει και διδάσκεται ακόμη στα πανεπιστήμια,
    αλλά όπως φαίνεται, αν και σωστή δεν είναι μόνη της επαρκής.

    Ο Στωικός Ζείνων δίδαξε ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη αυθεντία από τον
    λόγο. Ο κόσμος της φύσης είναι η μόνη πραγματικότητα. Η φύση διέπεται
    από έλλογες αρχές. Το πνεύμα της ορθολογικότητας που διαποτίζει εμάς και
    τον κόσμο είναι αυτό που λέμε Θεός.
    Σχεδόν όλες οι θρησκείες (π.χ, Ινδουισμός, Βουδδισμός, αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία, περσική θρησκεία, μυστικισμός του Ιουδαϊσμού) εμπεριέχουν πανθεϊστικά στοιχεία.

  • Γενικά περί τον Πανθεϊσμό καθώς και στις θρησκείες βλέπε τις κάτωθι επιστημονικές πηγές :

    -J.A.Picton, Pantheism . Its Story and Significance, London 1905.
    - C. Plumptre, General Sketch of the History of Pantheism, Cambridge University Press, 2011
    -A. Jundt, Histoire du panthéisme populaire au Moyen Âge et au XVIe siècle, Paris 1875.
    -P.Harrison, Elements of Pantheism, Element Press 1999.

Hinterlasse eine Antwort

Deine E-Mail-Adresse wird nicht veröffentlicht.

Du kannst folgende HTML-Tags benutzen: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>