Κοινωνικό Συμβόλαιο , Αντιπαράθεση με Χρήστο Γιανναρά

Contrat social, Gesellschaftsvertrag, Κοινωνικό Συμβόλαιο

( Αντιπαράθεση με Χ. Γιανναρά, “Το μεδούλι της “κρίσης”, Καθημερινή, ηλεκτρονική έκδοση, 5.9.2013 )

Προβληματική προσέγγιση

Το άρθρο διακατέχεται από ένα έντονο πνεύμα ιερού θυμού (sacra ira), απογοήτευσης, απελπισίας και σχεδόν κατάθλιψης . Τα ίδια συναισθήματα έχουν και άλλοι Ελληνες, ανεξάρτητα από το πού σήμερα ζουν. Εκτός τούτου αναδεικνύει μίαν εντυπωσιακή λογοτεχνική αξία υπό το νόημα του ανώτερου πολιτικού λιβέλλου.

Αλλά διαπιστώνουμε, ότι λείπουν το αναλυτικό βάθος- η πραγματική αναλυτική μέθοδος δεν εφαρμόζεται ούτως ή αλλως ποτέ-, η σχετικότητα, η συγκριτικότητα και η διαφοροποίηση.

Πέραν τούτου έχουμε την εντύπωση, ότι ο αρθρογάφος σαν θεολόγος της Ορθοδοξίας έχει πάμπολα πνευματικά και ψυχολογικά προβλήματα γενικά με την „τρισκατάρατη Δύση“ και ιδιαιτέρως με τoν Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό , ο οποίος θεωρείται διεθνώς ως  μία από τις μεγαλύτερες διανοητικές, πολιτισμικές και πολιτικές επιτεύξεις σε όλην την ιστορία της ανθρωπότητας. Χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχαν ούτε η σύγχρονη δημοκρατία, ούτε το κράτος του δικαίου, ούτε ο πολίτης, ούτε τα κοσμοϊστορικά ατομικά ανθρώπινα δικαιώματα, ούτε οι συγκλονιστικές επιστημονικές επιτεύξεις επί τη βάση του ελευθέρου ατόμου , μέσω των οποίων συντελούνται περαιτέρω κοινωνικές εξελίξεις. Το ότι σημειώνονται και πολυποίκιλα προβλήματα, είναι κάτι το φυσικό.

Αλλά το συνεχές υπερβάλλειν στα άρθρα του μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα πρωτίστως ψυχολογικό πρόβλημα sui generis.

Είναι γνωστό, ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχουν αντιδράσει λυσσωδώς επί του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού λόγω του αθεϊσμού της, αλλά έχουν παρέλθει εν τω μεταξύ πολλές δεκαετίες και έχει ήδη από τις νευρωνικές επιστήμες αποδειχθεί, ότι γενικά η πίστη σε μίαν ανώτερη μεταφυσική δύναμη, όχι όμως σε μία συγκεκριμένη θρησκεία, είναι στον άνθρωπο έμφυτη.

Και όμως είναι ακατανόητο, γιατί ο αθρογράφος συκοφαντεί μανιωδώς σχεδόν σε κάθε άρθρο του την αστική αντίληψη περί του ατόμου και της ατομικότητας παρερμηνεύοντάς την σαν ατομικισμό και εγωίσμό.
Τώρα επιτίθεται και κατά του Contrat social ( Κοινωνικού Συμβολαίου) παραμορφώνοντας και αυτό.

Αυτό είναι για μένα λόγος να παρουσιάσω κάπως συστηματικά αυτό το υπέροχο διανοητικό και πολιτικό επίτευγμα του Δυτικού Κύκλου Πολιτισμού.

Η Κοινωνική Συνθήκη του Επικούρου

Τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. ωρίμασαν στην Αθήνα οι κοινωνικές συνθήκες για την ενασχόληση με αθρωπολογικά θέματα, τα οποία έχουν εστιασθεί στο επίκεντρο φιλοσοφικών ερευνών, οι οποίες είχαν σαν μεθοδολογική βάση την εικόνα του ανθρώπου και δη το μεμονομένο άτομο με ατομικότητα και αυτοπεποίθηση. Τα άτομα ήταν ισότιμα και ετσι έχει εγερθεί το ερώτημα, πώς να δοθεί μία πειστική εξήγηση του ρόλου του ατόμου για την συνεκτικότητα της πόλης (κράτους). Ετσι έχει βαθμιαία εμπεδωθεί η Θεωρία της Κοινωνικής Συνθήκης.

Ο πρώτος, ο οποίος έχει ασχοληθεί με αυτό το νέο θέμα ήταν ο Σοφιστής Αντιφών : „Και οι κανόνες της πόλεως είναι το προϊόν μίας αμοιβαίας συμφωνίας, όχι όμως δεδομένοι. Οι κανόνες της φύσης… , δεν είναι προϊόν αμοιβαίας συμφωνίας“.
Αυτή η σοφιστική αντίληψη έχει προσλάβει από τον Δημόκριτο μίαν κοσμική διάσταση : Δημιουργία της κοινωνίας μέσω συμφωνίας αρχικά μεμονομένων ατόμων, όπως έχει συγκροτηθεί το σύμπαν μέσω της συνένωσης σωματιδίων της ύλης.

Ο Επίκουρος παρέλαβε μεν μερικές γνώσεις των σοφιστών, αλλά τις εξέλιξε περαιτέρω : „Το ανταποκρινόμενο δίκαιο στην φύση είναι μία συμφωνία, η οποία αφορά το όφελος, με τον σκοπό να μην ζημειώνει ο ένας τον άλλον, ούτε να ανεχθεί ζημία“. Υφίστανται και άλλες όμοιες διατυπώσεις εκ μέρους του Επικούρου

Παρακάτω θα προσπαθήσω να ερμηνεύσω την άποψή του:

1.Ανθρωποι και όχι θεοί δημιουργούν την κοινωνία κα το κράτος. Ετσι περατώνονται οι μύθοι περί θεών και ημίθεων , οι οποίοι δήθεν συγκρότησαν την κοινωνία και το κράτος.

2. Οι σχέσεις μεταξύ των ατόμων καθορίζονται από τα συμφέροντά τους. Αυτή η βασική αντίληψη του φιλόσοφου είναι όντως χρησιμοθηρική, αλλά ακόμη και σήμερα επίκαιρη.

3. Η Συνθήκη προϋποθέτει , ότι οι εταίροι είναι ελέυθεροι με ιδίαν βούληση και εκτός τούτου ειναι ισότιμοι.

4. Μία άλλη προϋπόθεση είναι η εθελοντικότητα των εταίρων χωρίς την οποία η συμφωνία δεν αποκτά ισχύ.

5. Εμπεδώνεται και η αρχή τη αμοιβαιότητας, η οποία αφορά την εκατέρωθεν παράλειψη.

6. Εκφράζεται πέραν τούτου σε γενικές γραμμές μία ατομικιστική άποψη, γιατί σκοπός είναι η ευδαιμονία του ατόμου.

Η κοινωνική Συνθήκη των Ευρωπαίων φιλόσοφων

Η Θεωρία της Κοινωνικής Συνθήκης του Επίκουρου έχει επηρεάσει σχεδόν όλους τους φιλόσοφους και ειδικά τους φιλόσοφους του κράτους, οι οποίοι έχουν ασχοληθεί με την Συνθήκη σύμφωνα με τις απαιτήσεις της εποχής τους (17ος και 18ος αι.) σε πολλές ευρωπαίκές χώρες.

Εδώ αναφέρουμε μόνον τα πιό σημαντικά παραδείγματα :
οι Ισπανοί Covarruvias, Vasquez ( Escuela de Salamanca ), οι Γερμανοί J. Althusius , C. Wolff ( λόγω του κοινού σκοπού της συμφωνίας εκχωρεί ο πολίτης μέρος της ελευθερίας του ) καί S. Pufendorf ( κοινοί σκοποί του πολίτη και του κράτους σαν βάση της συμφωνίας ), και οι Αγγλοι J.Locke ( σκοπός της συμφωνίας είναι η ασφαλής και ειρηνική ζωή στην κοινωνία και στο κράτος ) και Hobbes ( Συμφωνία περί της εξουσίας , την οποία εφαρμόζει το κράτος, στο οποίο έχουν εκχωρίσει οι πολίτες εξουσίες ! ).

Ολές αυτές οι αντιλήψεις έχουν επηρεάσει κατά πολύ τον μεγάλο διαφωτιστή J.J. Rousseau, ο οποίος έθεσε στο κέντρο του δικού του „contrat social“ ( Κοινωνικό Συμβόλαιο ) επί τη βάση του ορθού λόγου και της χρηστοήθειας την volonte generale (γενική βούληση) . Αυτό σημαίνει, ότι το γενικό κοινωνικό συμφέρον εστιάζεται στο επίκεντρο και έχει προτεραιότητα έναντι των ατομικών συμφερόντων. Το ατομικό συμφέρον είναι ένα κομμάτι του γενικού κοινωνικού συμφέροντος.
Ο κύριος σκοπός του ήταν να εμπεδώσει από τα διαφορετικά άτομα μίαν ηθική και πολιτική οντότητα. Ειδικά σχετικά με το δίκαιο αντανακλάται η άποψη του J.J.Rousseau στο άρθρο 6 της περίφημης και κοσμοϊστορικής Declaration de droits de l Homme et du Citoyen ( 1789 ) :
“La Loi est l expression de la volonte generale”.

Ενώ η θεωρία της Συνθήκης σοφιστικού και επικουρικού είδους στηριζόταν στον ατομικιστική εικόνα του ανθρώπου, βασιζόταν η αποψη περί της Συνθήκης κονφουκιανικού τύπου στα χαρακτηριστικά γνώρισματά του της υποτέλειας του ανθρώπου και της υπακοής. Δεν υπήρχαν ούτε το άτομο , ούτε ο πολίτης. Αυτό ισχύει ακόμη και σήμερα και είναι η κυρία βάση του Κύκλου Πολιτισμού του Κονφουκιανισμόυ.

Αυτός είναι ο κύριος λόγος που οι Κινέζοι δε μπόρεσαν να δημιουργήσουν μίαν θεωρία της κοινωνικής Συνθήκης. Εχουν όμως διατυπωθεί απόψεις οι οποίες θα μπορούσαν να θεωρηθούν το πολύ σαν πρώτα βήματα για την συγκρότηση μίας θεωρίας της Συνθήκης της Εξουσίας.

Αλλά γενικά ανεξάρτητα από το είδος της Συνθήκης, εάν π.χ. επρόκειτο για Κοινωνική ή για Εξουσιακή Σύμβαση, ίσχυε η αμοιβαιότητα μεταξύ των εταίρων καθώς και η αλληλουχία μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων.

Σύσταση : Στο Μπλογγ μπορείτε να διαβάσετe ολόκληρο το κείμενο ενός βιβλίου και τα κείμενα επιστημονικών συγγραμμάτων στα Γερμανικά καθώς και μία μελέτη στα Ελληνικά περί του μεγάλου θέματος : “Menschen-und Gesellschaftsbilder sowie Rechts-und Gerechtigkeitsvorstellungen in den alten Hochkulturen, Monographie”; “Interessentheorie, Eine Abhandlung im Koordinatensystem von Philosophie, Epistemologie und Völkerrechtssoziologie” ; “Συμφέρον, Οφελος, Χρήσιμο, „Χρησιμοθηρία“ , „Το Κοινωνικό Συμβόλαιο a la grec“, „Συμφέρον, Εθνος, Λαός, Κοινωνία, Κράτος“, „Κονφουκιανισμός, Ιστορία και Σήμερα“.
Δημοσιευθέν στην Καθημερινή (4.6.13).

Το κείμενο ανήκει στην κατηγορία των εκλαϊκευμένων επιστημονικών μελετών.

Hinterlasse eine Antwort

Deine E-Mail-Adresse wird nicht veröffentlicht.

Du kannst folgende HTML-Tags benutzen: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>