Κοσμοπολιτισμός, Κοσμοπολίτης, Αντιπαράθεση με Χ. Γιανναρά)

Κοσμοπολιτισμός ή μάλλον Απόδημος Ελληνισμός ;

Εχουμε την εντύπωση, ότι ο κ. Γιανναράς χρησιμοποιεί την έννοια Κοσμοπολιτισμός προβληματικά (Ιδέ το άρθρο του  “Σωτηρία, ίσως, ο κοσμοπολιτισμός ;” (Καθημερινή, 22.1.17).
Αυτόs είναι ο λόγος που αποφάσισα να διευκρινίσω τον διεθνώς καθιερωμένο όρο (terminus scientificus ) Κοσμοπολιτισμός, ο οποίος είναι γενικά μία φιλοσοφική και πολιτολογική άποψη, ότι ο άνθρωπος αποτελεί ένα μέρος της ανθρωπότητας και όχι ενός έθνους ή κράτους.

Αυτή η άποψη αφορά τον Κοσμοπολίτη ο οποίος μπορεί χωρίς ενδοιασμούς να ζήσει σε κάθε χώρα του κόσμου. Μίαν ιδιαίτερη συγκεκριμενοποίηση του φαινομένου αποτελεί η πολυιθαγένεια (κάποιος έχει περισσότερες ιθαγένειες).

Ο Κοσμοπολιτισμός αντιτίθεται στον εθνικισμό και στον επαρχιωτισμό. Εθροί του Κοσμοπολιτισμού είναι ο κομμουνιστικός διεθνισμός και ο υπερεθνικισμός.

Ηταν χαρακτηριστικό στοιχείο της νοοτροπίας των αρχαίων Ελλήνων, να ενδιαφέρονται εντατικά για άλλους λαούς. Ηδη τον 7οαι. έχει λάβει χώραν λόγω των αποικιών μία χαλάρωση των δεσμών με την ελληνική πατρίδα. Αυτή η διαδικασία έχει ενδυναμωθεί τον 6ο και τον 5ο αι., όταν χιλιάδες Ελλήνων αναγκάσθηκαν λόγω οικονομικών αλλά και πολιτικών προβλημάτων (εμφύλιες συγκρούσεις) να εγκαταλείψουν τον ελληνικό χώρο.

Οι σωκρατικοί Αρίστιππος και Αντισθένης ήταν οι πρώποι φιλόσοφοι, οι οποίοι άρχισαν να αχολούνται με το θέμα της πατρίδας, αλλά η έννοια «κόσμου πολίτης» έχει διατυπωθεί από τον Κυνικό Διογένη τον Σινωπέα (Diog.Laert. 6.63) ,από τον Κυρηναίο Θεόδωρο (Diog.Laert. 2, 99) και από τον Σωκράτη (Cic.Tusc.disp.5,108) .Οι Στωϊκοί Φιλόσοφοι έχουν πρεσβεύσει μία μάλλον θετική άποψη, ότι το σωστό κράτος δεν έχει σχέση με το γνωστό κράτος, αλλά αποτελεί μία κοινωνία, η οποία ενώνει όλους τους σοφούς του κόσμου.

Η ιδέα του Κοσμοπολίτη έχει επεκταθεί σε όλον τον Ελληνισμό, όταν ήδη άρχισε να διαλύεται η ισχύουσα τάξη της Πόλεως, και όταν έχει δημιουργηθεί το μεγαλογεωγραφικό κράτος του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Στην εποχή της Αναγέννησης και του Ουμανισμού (Ανθρωπισμού) έχει η πανάρχαια ιδέα του Κοσμοπολίτη ξανά ανακαλυφθεί εκ μέρους των Φιλόσοφων, οι οποίοι την μετέτρεψαν σε μίαν ιδέα της Φιλοσοφίας του Δικαίου. Και στην Εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού έπαιζε η έννοια του Κοσμοπολιτισμού έμμεσα κάποιον ρόλο.

Τον 20.αι. προσπάθησε ο τότε Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Dag Hammarskjöld να δημιουργήσει μία μοντέρνα αθρωπιστική τοποθέτηση μετατρέποντας την έννοια του Κοσμοπολιτισμού στην νέα έννοια «Πολιτική της τάξης του Κόσμου» και ονομάζοντας τον εαυτό του «Κοσμοπολιτικός Hammarssdkjöld).

Στα 80χρονα του περασμένου αιώνα έχουν ασχοληθεί φυσικά μόνον δυτικοί Κοινωνιολόγοι και Πολιτισμολόγοι (π.χ. Bruce Robins, Timothy Breman, K.A. Appiah, J. Clifford, Ullrich Beck et alt.) με τον Κοσμοπολιτισμό νέου τύπου μέσω μίας σύνθεσης μεταξύ του Κοσμοπολιτισμού και του Πατριωτισμού. Ετσι έχουν εμπεδωθεί νέες έννοιες , όπως π.χ. «πατριωτικός Κοσμοπολιτισμός», « εθνικός
Κοσμοπολιτισμός» και « Κοσμοπολιτισμός με ρίζες».

Σύμφωνα με τον Steven Vertοvec και τον Robin Cohen έχει να αναδείξει ο σύγχρονος Κοσμοπολιτισμός τις εξής εκφάνσεις : κοινωνικο-πολιτισμική
, φιλοσοφική ( κοσμοαντίληψη) , πολιτολογική (υπερκρατικοί οργανισμοί, άνθρωποι
με περισσότερες ταυτότητες) , ψυχολογική και πρακτική.

Συμπεράσματα :

1.Η ιδέα του Κοσμοπολιτισμού είναι μεν αρχαίας ελληνικής προέλευσης, αλλά αποκλειστικά δυτικοί Φιλόσοφοι και Κοινωνιολόγοι την έχουν ξανά ανακαλύψει και λόγω της γνωστής δυναμικότητας και δημιουργικότητάς των την έχω περαιτέρω εξελίξει, ενώ οι Νεοέλληνες Φιλόσοφοι και Κοινωνιολόγοι δεν παίζουν, όπως συνήθως, ουδένα ρόλο.

2.Ευχαριστούμε μεν τον κ. Γιανναρά για τα λίαν ενδιαφέροντα άρθρα του, αλλά θα ήταν έργον ευχής να διευκρινίζει τους εκάστοτε βασικούς όρους. Εχουμε διαπιστώσει, ότι η δική του ερμηνεία καθιερωμένων όρων είναι αποκλειστικά θεολογική που σημαίνει όχι γενικά παραδεκτή.

3. Η χρησιμοποίηση του διεθνώς καθιερωμένου όρου Κοσμοπολιτισμός εκ μέρους του κ. Γιανναρά δεν είναι δυστυχώς σωστή.

Πηγές (αναφέρονται μόνον οι πιο σπουδαίες)

-A. Albrecht, Kosmopolitismus, ISBN 3-11-018198-3, de Gruyter 2005.
-K.A. Appiah, Der Kosmopolit-Philosophie des Weltbürgertums (Orig. Cosmopolitanism : Ethics in a world of stangers, N. York/London 2006) ,
ISBN 978-3-406-58488-6, München 2007.
-U. Beck, Der kosmopolitische Blick, ISBN 3-518-41608-1, Berlin 2004.
-U. Beck, /E. Grande, Kosmopolitisches Europa, ISBN
3-518-41647-2, Frankfurt/Main 2004.
-N. Bolz (Edit.), Weltbürgertum und Globalisierung, ISBN 3-7705-3510-3, München 2000.
-P. Coulimas, Weltbürger-Geschichte einer
Menschheitssehnsucht, Rainbeck 1990, SBN
3-498-00885-4.
-J. Girshovich, Weltbürgertum, Kosmopolitismus und der Leviathan, ISBN 978-3-8305-3429-7, Berlin 2015.
-Lexikon der Alten Welt, Band 2, ISBN 3-491-96036-3,
Düsseldorf 2001.
-Duden, Das große Fremdwörterbuch, ISBN 3-411-04162-5, Mannheim et alt. 2000.

Καθημερινή (29.1.17)