Φιλοσοφικοί Κλάδοι , Φιλοσοφικές Εδρες σε Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια

Φιλοσοφικοί κλάδοι , φιλοσοφικές έδρες σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια

Στα παρελθόντα έξι έτη μερικοί σολιαστές έχουν διατυπώσει
συχνά την άποψή τους περί την Φιλοσοφία. Εχω διαπιστώσει αντικρουόμενες
απόψεις πρώτα από όλα σε ό,τι αφορά το αντικείμενο (αν υπάρχει) της Φιλοσοφίας.
Πέραν τούτου μου έκανε εντύπωση, ότι γινόταν λόγος μόνον για την Φιλοσοφία
χωρίς να ληφθεί υπ όψη η περαιτέρω ραγδαία
εξέλιξή της και σχεδόν διάσπασή της σε ειδικούς επιστημονικούς κλάδους.

Εκτός τουτου μας έχει απασχολήσει το ερώτημα, αν ο
αξιότιμος κ. Γιανναράς είναι περισσότερο Θεολόγος παρά Φιλόσοφος. Είμαι
πεπεισμένος, ότι ουχί λίγοι συσχολιαστές ενδιαφέρονται για φιλοσοφικά θεματα.
Γι αυτό το θεώρησα αναγκαίο, ναπαραθέσω φυσικά συνοπτικότατα τους πιο
σημαντικούς ειδικούς κλάδους της Φιλοσοφίας en general . Ισως γίνει αντιληπτό, ότι οι εξελιγμένες και πλούσιες ευρωπαϊκές χώρες απέχουν και στην φιλοσοφική επιστήμη παρασάγγας από την σημερινή Ελλάδα.

Οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί έχουν παραλάβει και αξιοποιήσει τις φιλοσοφικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων εξελίσσωντας
αυτές δημιουργικότατα και δυναμικότατα σε τέτοιο βαθμό που σήμερα σε
μερικές ευρωπαϊκές χώρες έχουν εμπεδωθεί υπερεξειδικευμένες πανεπιστημιακές φιλοσοφικές έδρες που προκαλούν χωρίς υπερβολή δέος.

Φιλοσοφία γενικά

Η διάκριση μεταξύ της Φιλοσοφίας ως επιστήμης και των
πιο συγκεκριμένων επιστημών έγκειται στο ό,τι αυτή δεν έχει ένα ιδιαίτερο
αντικείμενο και μίαν δική της Μεθοδολογία.

Τα βασικά πεδία της Φιλοσοφίας είναι η Λογική ως επιστήμη της ορθής σκέψης, η Ηθική ως επιστήμη του σωστού πράττειν και η Μεταφυσική (διαφέρει από την θεολογική Μεταφυσική) ως επιστήμη των αρχικών αιτιών της ύπαρξης και της πραγματικότητας. Σημειώνονται και
άλλοι κλάδοι της Φιλοσοφίας όπως η Γνωσιοθεωρία και η Θεωρία της Επιστήμης, οι οποίες ερευνούν γενικά τις δυνατότητες της απόκτησης γνώσεων και ειδικά την ουσία των γνώσεων των διαφόρων συγκεκριμένων επιστημών .

Αν και η ερμηνεία της φιλοσοφικής σκέψης δεν είναι αντικείμενο του παρόντος ειδικού σχόλιου, ας ονομάσουμε τους πιο σημαντικούς
και διεθνώς αναγνωρισμένους εκπροσώπους των : Ερμηνευτική Φιλοσοφία (Πλάτων ,Αριστοτέλης , Spinoza, Kant, Dilthey, Heidegger, Gadamer, Ricœur,Habermass ) , Θετικη Φιλοσοφία (Comte, Schelling, Hegel), Εμπειρική Φιλοσοφία (Κant, Leibniz, Andersen), Αναλυτική Φιλοσοφία ( Husserl, Russel,Wittgenstein, Popper), Συγκριτική Φιλοσοφία (Masson, Jaspers).

Πηγές
-J. Mittelstraß (ed..), Enzyklopädie, Philosophie und Wissenschaftstheorie. 4
Bände. Stuttgart et alt.1980–1996.
- R. Audi (ed.), . The Cambridge dictionary of philosophy, Cambridge Univ. Press 1999.
-André Jacob (dir.), Encyclopédie Philosophique Universelle, PUF, Paris, 1992-1998.

1.Θεωρητική Φιλοσοφία
(Αριστοτέλης, Κant, Hegel )

Η Θεωρητική Φιλοσοφία διαφέρει από την Πρακτική Φιλοσοφία σε ό,τι αφορά τον σκοπό. Αυτή η διάκριση στηρίζεται στον στον Αριστοτέλη.
Σκοπός της Θεωρητικής Φιλοσοφίας είναι η κατανόηση του κόσμου ή και το νόημα του βίου. Η ενασχόληση με τέτοια ζητήματα απορρέει ως αναγκαιότητα από την έμφυτη ανθρώπινη τάση να αποκτήσει γνώσεις. Τα θέματά της διαφέρουν λόγω του γενικού και βασικού χαρακτήρα των από τα θεωρητικά θέματα των διαφόρων συγκεκριμένων επιστημονικών κλάδων.
Πηγή : J. Hübner, Einführung in die theoretische Philosophie, Stuttgart/Weimar 2015.

2. Πρακτική Φιλοσοφία
( Αριστοτέλης, C.Wolff, Rawls)

Η Πρακτική Φιλοσοφία είναι το τμήμα της φιλοσοφίας, το οποίο αποτελείται από τους κλάδους Ηθική, Φιλοσοφία του Δικαίου, Φιλοσοφία του Κράτους, Πολιτική Φιλοσοφία και την Φιλοσοφία της Οικονομίας. Η Πρακτική Φιλοσοφία έχει ως αντικείμενο σε γενικές γραμμές την έρευνα του ανθρωπίνου πράττειν.
Πηγή : V.Hösle, Praktische Philosophie in der modernen Welt, München 1992.

3. Κοινωνική Φιλοσοφία (Φιλοσοφία της Κοινωνίας),
(Αριστοτέλης, Hobbes, Rousseau, Comte, Marx, Weber,Tönnies, Topitsch Luhman, Lukacs, Horkheimer, Fromm, Habermass , ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ)

Η Κοινωνική Φιλοσοφία έχει ως αντικείμενο ζητήματα περί το νόημα μίας κοινωνίας. Ερευνά πρωτίστως την σχέση μεταξύ του ανθρώπου και της κοινωνίας καθώς και την διάρθρωση και γενικά προβλήματα του
κοινωνικού βίου. Πρωτοστατούν οι Γερμανοί Φιλόσοφοι.
Πηγή : Ν. Brieskorn, Sozialphilosophie , Eine Philosophie des gesellschaftlichen Lebens, Stuttgart/Berlin/Köln 2009.

4. Πολιτισμική Φιλοσοφία
(Φιλοσοφία του Πολιτισμού),
(Montaigne, Rousseau, Kant, Nietzsche, Sprengler, Freud, Lévi-Strauss, J. Ortega y Gasset, A. J. Toynbee, Marcuse, Adorno, J-F. Lyotard, J. Baudrillard, Habermas, Cassirer)

Το κύριο αντικείμενο της Φιλοσοφίας του Πολιτισμού είναι η ενασχόληση με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες παράγεται πολιτισμός και γενικά με την
εξέλιξη του πολιτισμού κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές και γεωγραφικές
συνθήκες.

Ερευνά π.χ. τον πολιτισμικό τρόπο έκφρασης του ανθρώπου μέσω της γλώσσας, της γραφής, της μυθολογίας, της θρησκείας, της ηθικής, των καλών τεχνών, του κρατικού συστήματος, της οικονομίας και των
μαζικών μιντίων. Πρωτοστατούν οι Γάλλοι Φιλόσοφοι.
Πηγή : P. Konersmann, Kulturphilosophie zur Einführung, Hamburg 2010.

5. Πολιτική Φιλοσοφία (Φιλοσοφία της Πολιτικής)
(.οικουμενικά : Αριστοτέλης ( το αιώνιο έργο Πολιτικά), Han Fei , Chuang Tsu, Kautilya, Spinoza, Machiavelli, Hobbes, Locke, Mill, Rousseau, Montesquieu, Nietzsche)

Είναι ένα τμήμα της Φιλοσοφίας και της Πολιτικής Θεωρίας , ενός
υποτμήματος της Πολιτολογίας. Το πρυτανεύον αντικείμενό της είναι η
κριτική, το νόημα και η επιρροή του πολιτικού πράττειν και αποτελείται από την
πολιτική Θεωρία της Κοινωνίας, την Θεωρία του Δικαίου και την Θεωρία του
Κράτους. Στηρίζεται πρωτίστως στα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Σήμερα πρωτοστατούν Αμερικανοί Φιλόσοφοι.
Πηγή : K.Hartmann, Politische Philosophie. Handbuch Philosophie, Freiburg 1981.

6. Κρατική Φιλοσοφία (Φιλοσοφία του Κράτους)
(Πλάτων (το αιώνιο έργο Πολιτεία) , Αριστοτέλης, Κικέρων, Augustinus, Machiavelli, Hobbes, Rousseau, Hegel)

Η Φιλοσοφία του κράτους εμπεριέχει θεωρήματα και όρους
πολιτικής και κρατικοθεωρητικής αναφοράς. Ασχολείται κυρίως με θεωρίες του κράτους ( εμπέδωση, νομιμότητα, διάκριση των εξουσιών κτλ.).Στηρίζεται ιστορικά πρώτα απο όλα στον Πλάτωνα.
Πηγή : W.R. Beyer, Staatsphilosophie, München 1959.

7.Φιλοσοφία του Δικαίου
(Πλάτων, Αριστοτέλης, Augustinus, Ακινάτης, Hobbes, Locke, Rousseau, Montesquieu, Thomasius, Wolff, Pufendorf, Kant , Hegel, Bentham,Radbruch, Hart, Kelsen, Dworkin)

Η Φιλοσοφία του Δικαίου αποτελεί ένα συστατικό τμήμα της Φιλοσοφίας και θεωρητική βάση του κλάδου των Νομικών Επιστημών, οι οποίες
ασχολούνται με πρυτανεύοντα θέματα του δικαίου.

Απαντάει κυρίως στα κάτωθι ερωτήματα : Τί είναι το δίκαιο, Ποια είναι η σχέση μεταξύ του δικαίου και της δικαιοσύνης , μεταξύ του δικαίου και των νόμων; Πρωτοστατούν Γερμανοί Φιλόσοφοι.
Πηγή : R. Zippelius, Rechtsphilospophie, München 2011.

8. Φιλοσοφία της Ηθικής (Αριστοτέλης, Στωικοί Φιλόσοφοι)

Είναι ένα τμήμα της Φιλοσοφίας, το οποίο έχει ως κυρία ενασχόληση την αιτιολόγηση και θεώρηση του ηθικού πράττειν του ανθρώπου. Στηρίζεται από ιστορική άποψη στον Αριστοτέλη. (το αιώνιο έργο του Ηθικά Νικομάχεια). Αλλά ο Κικέρων χρησιμοποίησε ως πρώτος την έκφραση philosophia moralis, εξ ου και Φιλοσοφία της Ηθικής.

Η γενική Ηθική επιστήμη αποτελεί έναν φιλοσοφικό κλάδο
, ο οποίος έχει το καθήκον να διατυπώσει κριτήρια για το καλό ή το κακό πράττειν και ταυτόχρονα να αξιολογήσει τα ελατήρια και της συνέπειές του. Παίζει τον ρόλο ενός βασικού κλάδου της Εφαρμοσμένης ( applied , application) Ηθικής, η οποία ασχολείται υπό την ιδιότητα της
Ατομικής(Προσωπικής) Ηθικής και της Κοινωνικής Ηθικής με τους κανόνες σε όλα τα πεδία του βίου.

Η Ηθική στηρίζεται ως φιλοσοφικός κλάδος αποκλειστικά στην Αρχή της νοημοσύνης, και τοιουτοτρόπως διαφέρει από την θεολογική Ηθική, , η οποία θεωρεί ως βάση των ηθικών αρχών την βούληση του θεού και έχει άμεση σχέση με την αποκάλυψη και την πίστη, δηλαδή με τον μυστικισμό. Νομίζω, ότι ο κ. Γιανναράς είναι στην Ελλάδα μάλλον εκπρόσωπος της Φιλοσοφίας της Ηθικής.
Πηγή : D.Hübner, Einführung in die philosophische Ethik, Göttingen 2014.

9. Φιλοσοφία της Οικονομίας

Αντικείμενό της είναι οι θεωρητικές, ανθρωπολογικές, ηθικές και πολιτικές διαστάσεις της οικονομίας και των επιστημών της. Φιλόσοφοι της Οικονομίας έχουν κατά πολύ συμβάλλει στην εμπέδωση του καπιταλιστικού συστήματος στην Αγγλία. Σε μεμονομένες περιπτώσεις γίνονται μερικές ενδιαφέρουσες προσπάθειες ,να γίνουν πτυχές της παγκομιοποίησης επίσης αντικείμενο συστηματικών φιλοσοφικών μελετών . Πρωτοστατούν οι Αμερικανοί και οι Αγγλοι Φιλόσοφοι.
Πηγές
-D. M. Hausman, M. S.McPherson, Economic Analysis and Moral Philosophy, Cambridge University Press, 1996.
-O. Weinberger: Grundriss der allgemeinen Wirtschaftsphilosophie. Berlin 1958.
-Th. S. Hoffmann, Wirtschaftsphilosophie, Ansätse und
Perspektiven von der Antike bis heute, Wiesbaden 2009.

10. Φιλοσοφία της Γλώσσας
( Αριστοτέλης, Abaelardus , Scotus , Wittgenstein, G.Frege, B. Russell, G. Ryle, J. Langshaw Austin und P. Strawson, Carnap ,W. Kamlah, P.Lorenze, CHOMSKY («οικουμενική γραμματική στο μυαλό του ανθρώπου”), J. Fodor und S. Pinker)

Αυτή αποτελεί κλάδο της Φιλοσοφίας που έχει ως αντικείμενο την γλώσσα και την σημασία της και ιδιαιτέρως την σχέση μεταξύ γλώσσας
και πραγματικότητας, καθώς και την σχέση μεταξύ της γλώσσας και της συνείδησης η της σκέψης.

Η Φιλοσοφία της Γλώσσας μπορεί να θεωρηθεί και ως τμήμα της
Γλωσσολογίας.
Η Φιλοσοφία της Γλώσσας είναι στενά συνυφασμένη με την Λογική, γιατί ένα από τα αντικειμενά της είναι η λογική διάρθρωση της γλώσσας. Στο πανεπιστήμιό μας είχαμε ένα από τους διεθνώς κορυφαίους επιστήμονες σε αυτό το πεδίο. Μου έδωσε ένα κείμενο που προοριζόταν για την Oxford University και με παρακάλεσε να εκφέρω γνώμη. Υστερα από μισήν ώρα του
ανακοίνωσα , ότι δεν κατάλαβα και πολλά. Η φιλοσοφία της Γλώσσας ασχολείται και με τις γλωσσικές ικανότητες του ανθρώπου ως
genus humanum (ανθρώπινο γένος). Ενα από τα συστατικά
της στοιχεία είναι η Κριτική της Γλώσσας. Πρωτοστατούν οι Αμερικανοί Φιλόσοφοι.

Πηγές :

-G.W. Bertram, Sprachphilosophie zur Einführung, Hamburg
2010.
-F.Kampartel, P.Stekeler-Weithofer, Sprachphilosophie, Sprachphilosophishe Probleme und Methoden, Stuttgart 2005..Γνώρισα τυχαία τον P.Stekeler-Weithofer στο πανεπιστήμιό μας προ 25 ετών ως νέο
επιστήμονα ως νέο επιστήμονα προσπάθησε να μου εξηγήσει,
τί είναι η Φιλοσοφίατης Γλώσσας. Ομολογώ , ότι είχα προβλήματα κατανόησης, γιατί χρησιμοποιούσε πάρα πολλούς ειδικούς επιστημονικούς όρους που δεν τους γνώριζα.

11. Εδώ και περίπου 25 έτη γίνονται προσπάθειες για την επεξεργασία και εμπέδωση πιο συγκεκριμένων φιλοσοφικών κλάδων. Αναφέρω ως παράδειγμα την
Φιλοσοφία του Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου

Δεν πρόκειται απλώς για φιλοσοφικές διαστάσεις του Διεθνούς Δικαίου , αλλά για ένα καινούριο επιστημονικό κλάδο in statu nascendi.
Εστιάζεται μεταξύ της Φιλοσοφίας και της Φιλοσοφίας του Δικαίου, αλλα αναδεικνύει μιάν τελείως διαφορετική διάρθρωση.

Αποτελείται από τα εξής συστατικά στοιχεία : α) Θεωρία της Φιλοσοφίας του Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου και β) Μεθοδολογία της Φιλοσοφίας του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου .

Εχει ως αντικείμενο τις αξίες, την δικαιοσύνη, την ισότητα, το commune bonus humanitatis (κοινόν καλόν της ανθρωπότητας), την αλληλεγγύη, την υπευθυνότητα, την ηθική, τους ηθικούς κανόνες, τα συμφέροντα της ανθρωπότητας, τη νομική συνείδhση σε διεθνή ζητήματα, το αίσθημα του
δικαίου, την ηθική δέσμευση, την ηθική τιμωρία, το σύστημα και διάρθρωση (όλα στις διεθνείς σχέσεις ρυθμιζόμενες από το Διεθνές Δημόσιο
Δίκαιο)

Πηγή : P.Terz, Die Völkerrechtsphilosophie, Versuch einer Grundlegung in den Hauptzügen.Pro scientia ethica iuris inter gentes, in : Archiv für Rechts – und Sozialphilosophie ( Archives for Philosophy of Law and Social Philosophy, Archives de Philoophie du Droit et de Philosophie Social),2/86/ 2000. S. 168 ff..

-Εν τω μεταξύ δiαπιστώνουμε προσπάθειες επιστημονικής
ενασχόλησης και με πολλές φιλοσοφικές διαστάσεις του Ιnternet . Εδώ πρωτοστατούν οι Αμερικανοί Φιλόσοφοι που είναι αναμφιβόλως άκρως δημιουργικοί.

Εγείρεται το εύλογο ερώτημα, διατί Νεοέλληνες Φιλόσοφοι δεν συμβάλλουν
διεθνώς στην περαιτέρω εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης. Ισως γιατί οι περισσότεροι είναι repetitores ? Αν και έχω καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες , βρήκα μόνο τον έξοχο Κορνήλιο Καστοριάδη, ο οποίος όμως έζησε και σταδιοδρόμησε ως επιστήμων στην «βαρβαρική « (ποιός το είπε αυτό ;) Δύση. Καθημερινή ( 24.6.18)

 

Αγγλική Γλώσσα, Παγκόσμια Σημασία, Ιεραρχία Πολιτισμών και Γλωσσών

Αγγλική Γλώσσα, Σημασία διεθνώς
Εως τον 18ο αι. τα Λατινικά ήταν η διπλωματική και γενικά η πιο σημαντική γλώσσα .  Ακολούθησαν τα Γαλλικά λόγω της πολιτισμικής υπεροχής της Γαλλίας.
Από ιστορική άποψη έχουν  συμβάλλει στην βαθμιαία εξάπλωση των
Αγγλικών ο Αγγλικός Διαφωτισμός, οι  πολυάριθμοι Αγγλοι επιστήμονες και
ιδιαιτέρως η εμπέδωση του Καπιταλισμού, η Βιομηχανική Επανάσταση και ο
Παρλαμενταρισμός (Κοινοβουλευτισμός).

Υστερα από τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο  τα Αγγλικά άρχισαν να επικρατούν για τους παρακάτω λόγους :

α) Μέσω της  ανόδου  των ΗΠΑ σε υπερδύναμη (οικονομική, βιομηχανική, στρατιωτική) τα Αγγλικά έχουν αναβιβασθεί σε παγκόσμια και επικρατούσα  γλώσσα.

β) Τα Αγγλικά , τα οποία ήδη ήταν η επίσημη γλώσσα των ΗΠΑ, της Μεγάλης Βρεταννίας, του Καναδά και της Αυστραλίας, έχουν εμπεδωθεί ως επίσημη γλώσσα και σε άλλες χώρες όπως π.χ. στις Ινδίες και  σε αφρικανικές χώρες.
γ) Εξέλιξη των Αγγλικών σε γλώσσα της διεθνούς διπλωματίας, των διεθνών οικονομικών και χρηματιστικών σχέσεων   και της επιστήμης ,  ιδιαιτέρως των υψηλών τεχνολογιών.
δ) Ακτινοβολία του αμερικανικού κινηματογράφου και της αμερικανικής  μουσικής. σε όλον τον κόσμο.

ε) Διάδοση του αμερικανικού   τρόπου ζωής σχεδόν σε όλην την υφήλιο : ενδυμασία (Jeans, αθλητικά παπούτσια), διατροφή  (fast food) , fitneß center , απλοί τρόποι συμπεριφοράς κτλ..
ζ)  Η εκμάθηση της Αγγλικής γλώσσας είναι σχετικά εύκολη. Καθημερινή (17.6.18)

———————————————————————-

Η ιεραρχία του πολιτισμού και της γλώσσας αποτελεί ένα αντικειμενικό φαινόμενο.

Στην ιστορική επιστήμη π.χ. έχει εισαχθεί ο όρος “Υψηλός πολιτισμός” , στον οποίο ανήκαν πολύ λίγοι πολιτισμοί ( σουμερικός, ακκαδικός, αιγυπτιακός, βαβυλωνιακός, ελληνικός, ρωμαϊκός , κινεζικός, όχι όμως ιουδαϊκός, γερμανικός, σλαβικός κτλ.

Σήμερα σημειώνεται διεθνώς η εξής ιεραρχία των γλωσσών : Αγγλικά, Ισπανικά, Γαλλικά., όχι όμως Ρωσικά και Κινέζικα. Στον ΟΗΕ είναι διαφορετικά : Αγγλικά , Γαλλικά, Ισπανικά (Ρωσικά, Κινέζικα) .

Προ μερικών ημερών διάβασα στο Βιβλίο του κορυφαίου γλωσσολόγου Harald Haarmann, Lexikon der untergegangenen Sprachen, München 2002,το εξής : Η αρχαία εβραϊκή γλώσσα ήταν φτωχή και τελείως ακατάλληλη για θεωρητική σκέψη, ενώ η αρχαία ελληνική γλώσσα ήταν ιδανική για την φιλοσοφία.

Είναι όμως γνωστότατο, ότι σε πολλές γλώσσες μπορεί να γραφεί λογοτεχνία ανωτάτου επιπέδου (π.χ. στα Ισλανδικά, στα ΤΟΥΡΚΙΚΑ, στα Σερβικά, στα αραβικά κτλ.

Το ίδιο ισχύει ανεξαιρέτως και για όλες τις επιστήμες. Σε ό,τι όμως αφορά τον Δυτικό Κϋκλο Πολιτισμού, οι περισσότεροι επιστημονικοί όροι είναι ελληνογενείς ή λατινογενείς. Και αυτό αποτελεί μίαν ιεραρχία των γλωσσών.
Πρόκειται όμως για τις υψηλές τεχνολογίες, εστιάζονται τα Αγγλικά στην κορυφή. Αυτό αποτελεί ιεραρχία par excellence.
Καθημερινή (17.6.18)

Πανθεϊσμός, Αρχαίος

  • Αρχαίος ελληνικός πανθεϊσμός

    Οι περισσότεροι φιλόσοφοι προ του Σωκράτη ακόμη και σε περιπτώση που
    μιλούσαν για Θεό ή και σπάνια για Θεούς , εννοούσαν μάλλον το Θείον
    (lat. Divinum) ως κάτι το αφηρημένο και αιώνιο, χωρίς αρχή και τέλος
    και ως αιτία όλων των υπαρχόντων ( Θαλής, Αναξίμανδρος, και Πυθαγόρας )
    .Ο Αναξίμανδρος έχει πέραν τούτου 2400 χρόνια προ του Δαρβίνου
    διατυπώσει το εξής συγκλονιστικό : «Εξ αλλοειδών ξώων ο άνθρωπος
    εγεννήθη» (Αναξιμάνδρου, Απόσπ. 12, 10, Diels ). Αυτό εκφράζει υλιστική
    κοσμοαντίληψη par excellence.

    Ο Ξενοφάνης ήταν ο πρώτος φιλόσοφος, ο οποίος εστράφει κατά των
    ανθρωπομόρφων θεών και διετύπωσε στην εποχή του παγανισμού την
    ενδιαφέρουσα άποψη, ότι υπάρχει μόνον ένας μη αθρωπόμορφος θεός, ο
    οποίος εκτός τούτου είναι ακίνητος.

    Με χαρίεντα τρόπο έχει λοιδορήσει τους πολυθεϊστές : «Για τους
    Αιθίοπες είναι οι θεοί τους μελαψοί και με μικρές μύτες , για τους
    Θράκες είναι οι δικοί τους γαλανομάτες και ξανθοκόκκινοι» ( Clemens
    Alex., Strom.VII 22, 1=DK 21 B 16 ) και το διεθνώς πασίγνωστο : Εάν τα
    βόδια και τα άλογα είχαν χέρια για να ζωγραφίσουν και να δημιουργήσουν
    έργα, τότε θα ζωγράφιζαν τους θεούς και θα κατασκεύαζαν αγάλματα των
    θεών κατά την ίδια τους μορφή, τα άλογα άλογα και τα βόδια επίσης βόδια
    (ελεύθερη μετάφραση), (Clemens Alex. Strom. V 109, 3=DK 21 B 15 ).Aπό
    αυτά απορρέει το συμπερασμα ότι ο Ξενοφάνης μπορεί να χαρακτηρισθεί
    μάλλον ως μονοθεϊστής.

    Ο Αναξιμένης θεωρούσε πανθεϊστικά τον αέρα ως απαρχή των πάντων :
    «Από αυτόν προέρχεται, αυτό που γίνεται, αυτό που είναι και αυτό που θα
    γίνει, επίσης οι θεοί και το θείον» ( Hippolytos ,Ref. 1 7 1 = DK 13 A
    ). Ο Εμπεδοκλής, ο Αναξάγορας και ο Ηράκλειτος έχουν προσδιορίσει το
    θείον τελικά ως λόγο ή ως σοφία. Οι ειδικοί φιλόσοφοι ( Ιδέ Lexikon der
    Alten Welt, hrsg. von Carl Andresen et alt., Band 2, Düsseldorf 2001,
    S.1263 και H. Seidel, Von Thales bis Platon, Berlin 1980, S. 72)
    ερμηνεύουν τον Ηράκλειτο υπό το πνεύμα του πανθεϊσμού. Αυτή η αξιολόγηση
    βασίζεται πρωτίστως στην άποψή του, ότι στην ουσία η αρχή της
    μεταλλαγής με σύμβολο το πυρ είναι ο φυσικός νόμος του σύμπαντος και
    εκτός τούτου ότι «ο θεός είναι : ημέρα νύχτα, χειμώνας καλοκαίρι,
    πόλεμος ειρήνη…» (Iππόλυτος, Ref. IX 10,8 = DK 22 B 103) .

    Εχουμε διαπιστώσει, ότι ο μεγάλος υλιστής φιλόσοφος Δημόκριτος( η
    χριστιανική θεολογία τον αγνοεί όπως και τον Επίκουρο ) και ο ποιητής
    Πίνδαρος είχαν παρόμοιες πανθεϊστικές αντιλήψεις. Ο Δημόκριτος ονόμαζε
    π.χ. το πνεύμα υπό την μορφή του πυρός ως θεό (Aetios, 1, 7, 16 ) και ο
    Πίνδαρος είπε « Τί είναι ο Θεός ; Ο,τι είναι το παν» ( Πινδάρου, Απόσπ.
    129, Bowra). Πανθεϊστικές τάσεις διαπιστώνουμε και στον Ξενοφώντα : « Το
    θείον ότι τοσούτον και τοιούτόν εστίν ώσθ άμα πάντα οράν και πάντα
    ακούειν και πανταχού παρείναι και άμα πάντων επιμελείσθαι» ( Ξενοφώντα,
    Απομν. Α, ΙV, 18, « Το θείον είναι τόσο μεγάλο και τέτοια είναι η δύναμή
    του, ώστε συγχρόνως τα πάντα βλέπει, τα πάντα ακούει, παντού είναι
    παρών και συγχρόνως φροντίζει για όλα» ). Εγείρεται το εύλογο ερώτημα, έάν το χριστιανικό “πανταχού παρών και τα πάντα πληρών” είναι παραλλαγή ταυτής της έκφρασης του Ξενοφώντα.

    Είναι εντυπωσιακό που ο Δημόκριτος ήταν στην ιστορία της φιλοσοφίας ο
    πρώτος , ο οποίος σκεπτόμενος σύμφωνα με την αιτιολογική αρχή έχει
    επισημάνει, ότι οι πρώτοι άνθρωποι δεν ηταν σε θέση να καταλάβουν, ποιά
    ήταν η αιτία για τα επικίνδυνα φυσικά φαινόμενα, όπως τις αστραπές και
    τις εκλείψεις του ηλίου και έχοντας μεγάλο φόβο πίστεψαν ότι η κινητήρια
    δύναμη για όλα αυτά ήταν θεϊκά όντα (Sextus Empiricus, Gegen die
    Wissenschaftler 9, 24 ).

    Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει και διδάσκεται ακόμη στα πανεπιστήμια,
    αλλά όπως φαίνεται, αν και σωστή δεν είναι μόνη της επαρκής.

    Ο Στωικός Ζείνων δίδαξε ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη αυθεντία από τον
    λόγο. Ο κόσμος της φύσης είναι η μόνη πραγματικότητα. Η φύση διέπεται
    από έλλογες αρχές. Το πνεύμα της ορθολογικότητας που διαποτίζει εμάς και
    τον κόσμο είναι αυτό που λέμε Θεός.
    Σχεδόν όλες οι θρησκείες (π.χ, Ινδουισμός, Βουδδισμός, αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία, περσική θρησκεία, μυστικισμός του Ιουδαϊσμού) εμπεριέχουν πανθεϊστικά στοιχεία.

  • Γενικά περί τον Πανθεϊσμό καθώς και στις θρησκείες βλέπε τις κάτωθι επιστημονικές πηγές :

    -J.A.Picton, Pantheism . Its Story and Significance, London 1905.
    - C. Plumptre, General Sketch of the History of Pantheism, Cambridge University Press, 2011
    -A. Jundt, Histoire du panthéisme populaire au Moyen Âge et au XVIe siècle, Paris 1875.
    -P.Harrison, Elements of Pantheism, Element Press 1999.